Kota Kinabalu : Jabatan Audit Negara (JAN) mengorak langkah memperkukuh peranannya dalam pembangunan komuniti melalui pelaksanaan Program Kampung Angkat MADANI (KAM) dan Sekolah Angkat MADANI (SAM) bagi tahun 2025.

Program itu akan dilaksanakan di Kampung Topokon dan Sekolah Kebangsaan (SK) Topokon, Tuaran.

JAN dalam satu kenyataan memaklumkan, program KAM merupakan inisiatif yang diumumkan Perdana Menteri dalam Ucapan Belanjawan 2024 yang bertujuan untuk merapatkan jurang kemudahan asas antara desa dan bandar serta meningkatkan kesejahteraan sosioekonomi komuniti luar bandar.

Kejayaan pelaksanaan program itu pada tahun 2024 telah memperluas kepada 200 buah kampung seluruh negara bagi tahun ini. 

“Kampung Topokon telah dipilih sebagai lokasi pelaksanaan oleh JAN dengan peruntukan sebanyak RM1 juta.

“Sebagai pelengkap, program SAM turut dilaksanakan di SK Topokon dengan peruntukan RM100,000 memandangkan sekolah ini terletak dalam kawasan yang sama. 

“Usaha ini selaras dengan pendekatan Whole-of-Government yang menekankan kerjasama merentas agensi bagi memastikan penyampaian perkhidmatan yang cepat dan berkesan kepada rakyat. 

“Skop projek SAM memberi tumpuan kepada naik taraf kantin sekolah bagi menyediakan persekitaran makan yang lebih selamat dan selesa untuk murid-murid,” menurut kenyataan itu di sini 

Empat skop utama projek di bawah KAM akan dilaksanakan di Kampung Topokon melibatkan naik taraf dewan serbaguna, gelanggang futsal dan bola keranjang terbuka, fasiliti sekolah serta program kemasyarakatan. 

Program SAM pula melibatkan pelaksanaan skop projek menaik taraf kantin sekolah.

Terdahulu, mesyuarat penyelarasan program telah dipengerusikan Ketua Audit Negara Dato’ Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi di Wisma Audit Sabah, melibatkan penyertaan pelbagai agensi kerajaan Persekutuan dan Negeri.

Mesyuarat turut membincangkan usahasama antara JAN dan Sekretariat Sabah Maju Jaya (SMJ) dalam menjayakan program KAM dan SAM.

Dalam mesyuarat tersebut, Wan Suraya turut menyampaikan surat pelantikan kepada jabatan dan agensi terlibat serta menyaksikan penyerahan sumbangan daripada Majlis Ugama Islam Sabah (MUIS) kepada pihak Sekolah Kebangsaan Topokon, Tuaran.

Mesyuarat turut dihadiri Ketua Pegawai Operasi SMJ Ramlee Kariah dan Ketua Pegawai Eksekutif MUIS Ramlan Awang Ali. – SABAH MEDIA 

oleh Wan Azrain Adnan

Pengenalan

Laporan Ketua Audit Negara (LKAN) yang diumumkan baru-baru ini sekali lagi menyerlahkan kelemahan pengurusan dalam banyak agensi kerajaan. Seperti laporan terdahulu, LKAN kali ini juga menunjukkan prestasi buruk dengan jumlah kerugian yang besar, memberi kesan negatif terhadap kedudukan kewangan negara.

Laporan Ketua Audit Negara (LKAN) 1/2025 menilai 142 Penyata Kewangan Agensi Persekutuan bagi tahun berakhir 31 Disember 2023. Hasil audit menunjukkan:

• 94% penyata kewangan berada pada tahap baik mengikut piawaian perakaunan dan audit.
• 133 agensi menerima Pendapat Tanpa Teguran (Unmodified Opinion).
• 9 agensi menerima Pendapat Diubahsuai (Modified Opinion), termasuk 8 dengan Pendapat Berteguran dan 1 dengan Pendapat Bertentangan.

Agensi yang Menerima Pendapat Diubahsuai

Fakta menarik. Sijil Ketua Audit Negara terbahagi kepada dua tahap utama, iaitu: Pendapat Tanpa Teguran (Unmodified Opinion) dan Pendapat Diubahsuai (Modified Opinion).

Daripada 9 agensi yang menerima Pendapat Diubahsuai, 3 berada di bawah Kementerian Pertanian dan Keterjaminan Makanan Malaysia:

• Lembaga Kemajuan Ikan Malaysia (LKIM)
• Lembaga Kemajuan Pertanian Kemubu (KADA)
• Lembaga Kemajuan Pertanian Muda (MADA)

LKAN 1/2025 menggambarkan Lembaga Kemajuan Ikan Malaysia (LKIM) seumpama ‘problem child’ kerana sudah di berikan Pendapat Diubahsuai bagi 3 tahun berturut-turut (2021 – 2023). Malah, LKIM merupakan satu-satunya agensi yang menerima Pendapat Diubahsuai berulang kali berturut-turut.

Malangnya, walaupun syor penambah-baikan telah di berikan kepada LKIM, kesilapan yang sama tetap berulang.

MADA: Kedudukan Paling Lemah

MADA menjadi satu-satunya agensi yang menerima Pendapat Diubahsuai – Bertentangan, meletakkannya di tangga paling bawah antara 142 agensi yang diaudit. LKAN mendapati penyata kewangan MADA mempunyai salah nyata material, termasuk dana hampir RM400 juta yang tidak dapat disahkan.

Peningkatan Geran kepada Agensi Bermasalah

Walaupun berdepan masalah kewangan, LKIM dan MADA tetap menerima peningkatan geran:

• LKIM: naik 22.9% dari RM105.13 juta (2022) kepada RM129.19 juta (2023).
• MADA: naik 26.2% dari RM90.25 juta (2022) kepada RM113.89 juta (2023).

Ini tidak sepatutnya berlaku. Agensi yang mempunyai kelemahan pengurusan tidak wajar menerima peningkatan dana sebelum pembaikan dilakukan.

Lembaga Pertubuhan Peladang (LPP)

LPP menerima geran ketiga terbesar, iaitu RM1.93 bilion, termasuk RM1.754 bilion untuk Geran Pembangunan dan RM0.176 bilion untuk Geran Mengurus. Namun, LPP masih memiliki baki geran pembangunan RM1.112 bilion tanpa penjelasan jelas mengenai penggunaannya. Ini mengecewakan kerana dana sedia ada tidak dimanfaatkan sepenuhnya.

PTPTN dan Isu Bayaran Balik Pinjaman

Laporan LKAN turut menonjolkan Perbadanan Tabung Pendidikan Tinggi Nasional (PTPTN) dan masalah tunggakan bayaran balik pinjaman pendidikan.

• Sejak penubuhannya pada 1997, PTPTN telah menyalurkan RM71.310 bilion kepada 3.95 juta peminjam.
• Sehingga 31 Disember 2023, tunggakan bayaran balik pinjaman berjumlah RM10.853 bilion melibatkan 1.2 juta peminjam.
• Dalam tempoh 2018-2023, tunggakan meningkat sebanyak 71% dari RM6.348 bilion (2018) kepada RM10.853 bilion (2023).

PTPTN tidak lagi menerima dana kerajaan sejak 2002 dan bergantung kepada pinjaman dari institusi kewangan serta penerbitan Sukuk Berjaminan Kerajaan, yang kini mencecah RM41.130 bilion. Jika kutipan bayaran balik tidak berjalan lancar, PTPTN akan mengalami defisit besar yang boleh merosakkan model pembiayaannya.

Kenapa Peminjam Gagal Bayar?

Sekitar September 2024, Menteri Pendidikan Tinggi Malaysia menyatakan bahawa PTPTN akan mengambil tindakan terhadap peminjam yang tidak pernah membayar balik pinjaman, melibatkan kira-kira 430,000 peminjam dan jumlah pinjaman RM 6 bilion.

Situasi ini mungkin berpunca kepada kegagalan ramai peminjam mendapat pekerjaan dengan gaji yang setimpal dengan kelayakan yang di miliki.

Oleh itu, mereka menghadapi kesukaran menjalani kehidupan berkualiti dengan cabaran kos sara hidup yang tinggi, apatah lagi membayar balik pinjaman PTPTN.

Sebagai contoh. Laporan Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM) menunjukkan Kadar Guna Tenaga Tidak Penuh Berkaitan Kemahiran kekal tinggi, melebihi 35% dengan melibatkan hampir 2 juta pekerja.

Kadar Guna Tenaga Tidak Penuh Berkaitan Kemahiranmerujuk kepada situasi di mana tenaga kerja yang memiliki pendidikan tertiari bekerja di dalam kategori separuh mahir dan kemahiran rendah, ataupun underemployment.

Isu underemployment ini bukahlah sesuatu yang boleh di selesaikan dengan mudah dan pantas. Penyelesaiannya banyak bergantung kepada pertumbuhan ekonomi negara yang mampu menarik pelaburan yang besar secara konsisten. Terutamanya pelaburan yang boleh mewujudkan banyak peluang pekerjaan berkemahiran tinggi.

Kesimpulan

Setiap kali Laporan Ketua Audit Negara diumumkan, rakyat berasa kecewa dengan kelemahan pengurusan dan kerugian besar yang direkodkan. Sampai bila perkara ini akan berulang?

Oleh Muda Mohamad

Prinsip mementingkan perkara yang betul dan benar inilah yang membolehkan Kerajaan Negeri Sabah menjadi antara salah sebuah negeri yang menerima sijil Ketua Audit Negara bagi Pendapat Tanpa Teguran (Unmodified Opinion) untuk Penyata Kewangan Kerajaan Negeri bagi tahun berakhir 31 Disember 2023 yang telah dikemukakan antara Januari hingga Jun 2024.

Negeri Sabah adalah antara lima negeri yang menerima Pendapat Tanpa Teguran oleh Ketua Audit Negara, Datuk Wan Suraya Wan Mohd Radzi dalam Laporan Ketua Audit Negara (LKAN) 3/2024 semalam. Negeri-negeri yang menerima Pendapat Tanpa Teguran adalah Johor, Pahang, Perak, Sarawak, dan Sabah. Laporan tersebut berdasarkan keseluruhan 13 Penyata Kewangan Kerajaan Negeri yang telah dikemukakan.

Apabila sesebuah Kerajaan Negeri menerima sijil Ketua Audit Negara bagi Pendapat Tanpa Teguran, ini bermaksud bahawa Ketua Audit Negara berpendapat bahawa penyata kewangan kerajaan negeri tersebut adalah:

• Betul dan tepat – Mematuhi sepenuhnya piawaian perakaunan.
• Boleh dipercayai – Tidak terdapat sebarang penyelewengan atau kesalahan besar yang perlu diberi perhatian.
• Bebas daripada kesalahan material – Tiada kesalahan yang akan memberi kesan ketara terhadap pengambilan keputusan pihak berkepentingan

Penerimaan sijil ini adalah satu pencapaian penting kerana ia menunjukkan bahawa pengurusan kewangan kerajaan negeri adalah teratur dan mematuhi peraturan serta prosedur yang telah ditetapkan.

Inilah bukti Kerajaan Gabungan Rakyat Sabah (GRS) mentadbir dengan baik dan berada di landasan yang betul. Laporan Ketua Audit ini adalah pengiktirafan terbaik hasil kerja kerajaan negeri Sabah pimpinan GRS selama ini. Bila pemimpin yang mengamalkan prinsip yang betul dan berintegriti memimpin Kerajaan Negeri Sabah, hasilnya sudah tentulah baik. Ianya dinilai secara merit oleh Jabatan Audit Negara sendiri.

“Apa Yang Betul, Bukan Apa Yang Popular” Begitulah ayat yang diucapkan oleh Menteri Kewangan, Datuk Seri Masidi Manjun dalam Konvensyen Integriti, Tadbir Urus dan Anti Rasuah (KITA) 2024 semalam. Memang benar, ramai tersilap dan bersangka yang popular itu adalah sesuatu yang betul sedangkan kadang-kadang ianya berlaku sebaliknya. Apa yang betul tidak semestinya sesuatu yang popular.

Misalnya kita pernah mendengar tentang cerita seorang kawan yang baik adalah kawan yang menasihati perkara yang betul. Kawan yang baik tidak akan mengada-ngadakan cerita atau menokok tambah cerita agar ianya hanya sedap didengar semata-mata.

Contohnya, jika seorang kawan yang baik akan berkata “hati-hati ada lubang besar di depan sana, jaga-jaga langkah jangan sampai terjatuh”. Oleh itu, orang yang mendengar nasihat itu akan mengelak dan berhati-hati bila sampai di kawasan lubang yang dimaksudkan itu.

Ada pula golongan yang suka membodek, mengampu dan mengipas hanya akan menceritakan perkara-perkara yang sedap didengar sahaja. Mereka akan menyapu semua benda buruk di bawah karpet bila berhadapan dengan boss mereka. Golongan ini tidak akan bercerita benda yang betul biarpun ada lubang besar di hadapan.

Ada pembodek dan pengampu yang tidak berani membetulkan pemimpin mereka bila pemimpin mereka melakukan kesalahan dan membuat perkara yang bertentangan dengan moral dan agama. Biarpun sudah jelas-jelas pemimpin tersebut melakukan benda yang tidak betul, tetapi tidak siapa pun yang berani tegur. Malah lebih teruk, yang menegur pula disisih dan diketepikan.

Lihat sendirilah kepada hasil dapatan Jabatan Audit Negara, ada mereka yang popular di Tik Tok menjadi pemimpin di negeri lain namun di negeri yang mereka pimpin juga terkena teguran daripada Jabatan Audit Negara. Inilah maksudnya, apa yang betul tidak semestinya bersifat popular. Kerajaan Negeri Sabah kini sudah terbukti terbaik dalam mentadbir, rakyat Sabah perlu terus beri kepercayaan kepada Kerajaan GRS ini.

KUALA LUMPUR -Sabah antara  Lima negeri yang  menerima sijil Ketua Audit Negara bagi Pendapat Tanpa Teguran (Unmodified Opinion) untuk Penyata Kewangan Kerajaan Negeri bagi tahun berakhir 31 Disember 2023 yang telah dikemukakan antara Januari hingga Jun 2024.

Ketua Audit Negara, Datuk Wan Suraya Wan Mohd Radzi dalam kenyataan berhubung Laporan Ketua Audit Negara (LKAN) 3/2024 mengenai Kerajaan dan Agensi Negeri yang dibentangkan di Parlimen hari ini berkata, lima negeri berkenaan adalah Johor, Pahang, Perak, Sarawak, dan Sabah.

Beliau berkata, jumlah berkenaan adalah daripada keseluruhan 13 Penyata Kewangan Kerajaan Negeri yang telah dikemukakan.

“Lapan negeri iaitu Kedah, Kelantan, Melaka, Negeri Sembilan, Perlis, Pulau Pinang, Selangor dan Terengganu pula menerima sijil Ketua Audit Negara bagi Pendapat Tanpa Teguran (Unmodified Opinion) dengan Perenggan Hal-hal Lain (Other Matters),” katanya.

Ketua Audit Negara telah mengemukakan 260 syor untuk dipertimbangkan pelaksanaannya oleh kementerian, jabatan, agensi serta syarikat kerajaan negeri.

BERNAMA

Kerajaan Persekutuan mencatatkan prestasi kewangan lebih baik pada tahun 2023 berbanding 2022 dengan peningkatan lebihan hasil sejumlah RM2.028 bilion dan penurunan defisit sejumlah RM8.595 bilion.

Ini menjadikan nisbah defisit negara kepada Keluaran Dalam Negara Kasar (KDNK) menurun kepada 5.0 peratus pada 2023 berbanding 5.5 peratus pada tahun 2022, menurut Laporan Ketua Audit Negara 3/2023 mengenai Penyata Kewangan Kerajaan Persekutuan Tahun 2023 yang di bentangkan dalam Dewan Rakyat hari ini.

“Baki defisit Kumpulan Wang Pembangunan sejumlah RM10.217 bilion menunjukkan penurunan sejumlah RM1.734 bilion (14.5 peratus) berbanding RM11.951 bilion pada tahun 2022.

“Bagaimanapun, kerajaan Persekutuan perlu memberi perhatian terhadap trend peningkatan liabiliti persekutuan yang terdiri daripada hutang persekutuan dan liabiliti kewangan yang meningkat sejumlah RM92.038 bilion (6.6 peratus) kepada RM1.492 trilion berbanding RM1.400 trilion pada tahun 2022,” kata laporan itu.

Selain itu, laporan Ketua Audit Negara itu turut mendedahkan komitmen jaminan kerajaan Persekutuan terhadap 13 syarikat telah meningkat sejumlah 1.5 peratus tahun-ke-tahun kepada RM3.288 bilion pada tahun 2023 berbanding RM224.116 bilion pada tahun 2022. 

Dalam pada itu, dividen yang diterima oleh kerajaan Persekutuan telah menunjukkan penurunan ketara sejumlah RM9.756 bilion (17.5 peratus) berbanding sejumlah RM55.815 bilion pada tahun sebelumnya.

Berhubung pengurusan liabiliti Persekutuan, laporan tersebut menunjukkan trend peningkatan dengan nisbah liabiliti Persekutuan kepada KDNK meningkat kepada 81.8 peratus berbanding 78.0 peratus pada tahun 2022.

Nisbah hutang Persekutuan kepada KDNK pada tahun 2023 pada kedudukan 64.3 peratus juga meningkat berbanding 60.2 peratus pada tahun 2022.

Manakala, nisbah statutori hutang kepada KDNK adalah 62.1 peratus pada tahun 2023 berbanding 57.5 peratus pada tahun 2022, menurut laporan itu.

“Jabatan Audit Negara (JAN) mengambil maklum inisiatif yang telah dilaksanakan kerajaan bagi memastikan pengurusan hutang Persekutuan yang berhemat, terutamanya menerusi pembaharuan fiskal dengan kelulusan Akta Kewangan Awam dan Tanggungjawab Fiskal 2023 [Akta 850] di Parlimen pada 11 Oktober 2023.

“Kerajaan Persekutuan juga telah mengambil langkah rasionalisasi dan konsolidasi defisit secara berperingkat dengan unjuran defisit fiskal kepada 4.3 peratus kepada KDNK pada tahun 2024,” katanya.

Bagi menambah baik prestasi kewangan kerajaan Persekutuan, Ketua Audit Negara mengesyorkan beberapa perkara untuk diambil perhatian.

Ini termasuk kerajaan Persekutuan disarankan untuk meneruskan usaha meningkatkan hasil pendapatan melalui pelbagai sumber, meningkatkan tadbir urus dalam pengurusan perbelanjaan awam supaya kedudukan kewangan berada dalam keadaan lebih kukuh.

Kerajaan Persekutuan juga perlu memastikan pengurusan hutang awam yang berhemat bagi mengurangkan kebergantungan kepada pinjaman baharu, menurut laporan itu.

oleh Wan Azrain Adnan

1.        baru-baru ini , Ketua Audit Negara telah mengumumkan Laporan Ketua Audit Negara 2/2024 (LKAN 2/2024). Antara lain, Ketua Audit Negara telah melaporkan mengenai pengurusan projek bekalan air luar bandar di Sarawak dan Sabah, yang di laksanakan oleh Kementerian Kemajuan Desa dan Wilayah (KKDW) Malaysia.

2.        Secara keseluruhan, LKAN 2/2024 meliputi tiga skop utama pengurusan projek bekalan air luar bandar berkenaan:

• Bekalan Air Luar Bandar (BALB) Retikulasi: membina tangki simpanan air, membina stesen pam penggalak, penyambungan paip air sistem retikulasi

• Bekalan Air Luar Bandar (BALB) Naik Taraf/ Bina Loji Baru: membina baru dan menaik-taraf loji rawatan air sediada

• Bekalan Air Luar Bandar (BALB) Alternatif: membina telaga, sistem air terbuka dan sebagainya

3.        Menurut LKAN 2/2024, sejumlah 477 projek bekalan air luar bandar di Sabah telah di luluskan di bawah Rancangan Malaysia ke-11 (2016 – 2020) dan Rancangan Malaysia ke-10 (2011 – 2015). Ini melibatkan peruntukan berjumlah RM 1.735 billion.

4.        Setakat Oktober 2023, daripada sejumlah 477 projek yang di luluskan, status projek adalah agak memuaskan di mana majoriti projek telah siap di laksanakan.

• projek siap: 430 (90.1%)

• projek dalam pelaksanaan: 8 (1.7%)

• projek dalam perancangan: 24 (5.0%)

• projek di batal: 15 (3.2%)

5.        Daripada 430 projek yang telah siap, sejumlah 330 projek adalah Bekalan Air Luar Bandar (BALB) Retikulasi dan BALB Naik Taraf/ Bina Loji Baru. Projek berkenaan telah dapat memberi manfaat kepada 20,790 bilangan rumah, merangkumi lebih 103,950 penduduk Sabah.

6.        Menurut data Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM) 2022, jumlah penduduk Sabah ialah 3.39 juta orang, di mana: warganegara (2.654 juta orang: 78%) dan bukan warganegara (0.736 juta orang: 22%).

Ini bermakna lebih 3% penduduk Sabah telah mendapat manfaat daripada projek BALB Retikulasi dan BALB Naik Taraf/ Bina Loji Baru yang telah siap setakat ini.

7.        Pada masa yang sama, terdapat sejumlah 24 projek yang masih dalam peringkat perancangan dan belum di laksanakan. Ini berlaku walaupun projek tersebut telah di luluskan sejak tahun 2016, dan perunding telah pun di lantik. Kelewatan projek sehingga 8 tahun ini telah menyebabkan lebih 22,000 bilangan rumah belum dapat menikmati bekalan air bersih dan terawat sehingga kini.

8.        Berdasarkan LKAN 2/2024, Kementerian Kemajuan Desa dan Wilayah (KKDW) Malaysia telah memberikan pelbagai maklumbalas mengenai kelewatan projek yang masih di dalam peringkat perancangan. Antaranya:

• projek memerlukan tempoh untuk pelantikan perunding

• penyediaan reka bentuk dan kelulusan mengambil tempoh yang lama

• bantahan dan pencerobohan penduduk di tapak projek

• perubahan dasar Kerajaan yang melibatkan kaedah perolehan

• pelaksanaan Makmal Kajian Nilai setelah reka bentuk terperinci di sediakan oleh perunding

• perubahan skop kerja selaras dengan keputusan Makmal Kajian Nilai

• bergantung kepada prestasi Pelaksanaan projek lain yang di laksanakan oleh Agensi lain

• isu dasar di bawah skop Program Bekalan Air Luar Bandar KKDW

• prestasi perunding

• perancangan projek telah terjejas berikutan penularan wabak Covid-19 serta pelaksanaan Perintah Kawalan Pergerakan (Mac 2020 – Oktober 2021)

9.        Namun begitu, apa jua maklumbalas yang telah di berikan oleh KKDW, kelewatan melampau bertahun-tahun ini seolah-olah menggambarkan tiada ketergesaan/ sense of urgency oleh pihak terbabit untuk melaksanakan projek tersebut demi kesejahteraan penduduk Sabah.

Agaknya berapa lama lagi penduduk Sabah (iaitu lebih 22,000 bilangan rumah) perlu menunggu untuk menikmati hasil projek-projek tersebut?

10.      Di samping itu, LKAN 2/2024 turut melaporkan pembatalan 15 projek, yang melibatkan sejumlah 9,682 bilangan rumah. Antara punca pembatalan projek tersebut adalah kerana:

• sumber air mentah dan terawat tidak mencukupi

• tiada jalan masuk ke tapak projek yang di cadangkan

11.      Pembatalan projek ini adalah sesuatu yang amat malang kerana isu-isu berbangkit tersebut sepatutnya telah di ambil kira ketika di cadangkan, dan telah pun di luluskan. Oleh itu, alasan sebegitu tidak boleh di terima lagi! Rakyat Sabah telah menunggu berdekad-dekad, dari generasi ke generasi, untuk menikmati bekalan air bersih dan terawat.

12.      Sewajarnya, pihak terbabit mencari penyelesaian untuk mengatasi isu-isu berbangkit, dan bukannya membatalkan terus projek berkenaan. Tiada pula maklumat samada projek yang di batalkan tersebut telah di gantikan dengan projek lain yang lebih sesuai. Jika tiada, rakyat Sabah juga yang kekal sengsara.

13.      Di samping itu, LKAN 2/2024 turut melaporkan bahawa walaupun projek telah siap, kadar peratusan penyambungan Meter dan Paip dari Meter Stand ke rumah penduduk masih rendah. Mengikut Garis Panduan Pelaksanaan Program Bekalan Air Luar Bandar (BALB) 31 Mei 2017, kos penyambungan meter dan paip dari meter stand ke rumah perlu di tanggung oleh pemilik rumah.

14.      Berdasarkan audit sampel 12 projek siap, hanya 1,382 rumah (36.1%) telah membuat penyambungan meter, manakala 3,824 (63.9%) masih belum membuat penyambungan meter.

15.      Antara sebab utama ramai penduduk masih tidak membuat penyambungan ialah kerana tidak mampu membayar kos penyambungan meter yang di anggarkan berjumlah RM 750 – 1000 (termasuk RM 230 untuk deposit pemasangan meter).

16.      Ini adalah sesuatu yang menyedihkan. Kemiskinan telah menghalang penduduk Sabah untuk menikmati manfaat projek yang telah siap di laksanakan untuk kesejahteraan hidup. Kemudahan sudah tersedia, wang pula tiada.

Umpama: so near and yet so far…

17.      Perkara ini wajar di teliti oleh Kerajaan Malaysia dan Kerajaan Sabah agar kadar peratusan penyambungan meter dan paip dapat di tingkatkan. Tiada gunanya melaksanakan projek di mana ramai rakyat masih tidak dapat menikmati manfaat yang terhasil.

18.      Sudah pasti agak sukar untuk mengurangkan kos penyambungan tersebut kerana melibatkan harga barang dan upah pekerja. Justeru itu, kaedah penyelesaian yang wajar di pertimbangan ialah agar Kerajaan Malaysia dan/ atau Kerajaan Sabah menampung kos penyambungan tersebut, samada sepenuhnya atau sebahagian.

19.      Sebagai contoh: Sekiranya Kerajaan Malaysia dan/ atau Kerajaan Sabah menanggung sepenuhnya kos penyambungan sebanyak RM 1,000 untuk 3,824 rumah berkenaan, ianya akan melibatkan perbelanjaan sebanyak RM 3,824,000.

20.      Ini adalah jumlah perbelanjaan yang kecil demi menyediakan kesejahteraan hidup kepada rakyat Sabah yang telah sengsara berdekad-dekad lamanya.

21.      Air merupakan isu legasi yang terus menjejaskan kesejahteraan hidup rakyat Sabah. Ramai rakyat Sabah masih tidak menikmati akses kepada bekalan air yang menyeluruh dan mencukupi.

22.      Ini termasuk demonstrasi mahasiswa Universiti Malaysia Sabah (UMS) yang menghadapi masalah bekalan air di atas kelemahan Jabatan Air Negeri Sabah menyelesaikan kemelut air di kawasan Sepanggar.

23.      Antara punca utama isu bekalan air di Sabah ialah Kadar Air Tidak Berhasil/ Non-Revenue Water (NRW) yang terlampau tinggi, berpunca dari sistem paip yang usang dan rosak. Menurut Suruhanjaya Air Negara (SPAN), kadar NRW Sabah ialah 55%, iaitu ke-2 tertinggi di Malaysia. Sebagai perbandingan, purata kadar NRW negara adalah 37.2%.

Ini bermakna lebih separuh dari bekalan air terawat di Sabah ‘hilang’ dan tidak menjana sebarang pendapatan kepada Kerajaan Sabah. Oleh itu, Kerajaan Sabah terpaksa menanggung kerugian besar setiap tahun.

24.      Tambahan lagi, Sabah juga menghadapi isu kecurian air, yang di dalangi oleh penduduk tanpa dokumen. Sebagai contoh: Menurut Pengerusi Lembaga Pengarah UMS, masalah bekalan air di UMS adalah di sebabkan oleh koloni setinggan yang besar di Sepanggar.

Dengan anggaran 12,000 buah rumah, koloni setinggan tersebut di anggarkan mencuri 18 juta liter air sehari, melalui sambungan paip air yang melanggar undang-undang.

25.      Oleh yang demikian, kerugian besar yang di alami akibat kadar NRW yang tinggi dan kecurian air menyebabkan Kerajaan Sabah menghadapi cabaran yang rumit untuk menyediakan perkhidmatan air yang cekap.

Dalam bahasa mudah, kutipan pendapatan bekalan air tidak dapat menampung perbelanjaan yang di perlukan. This is simply not sustainable.

26. Di bawah Belanjawan Sabah 2024, Kerajaan Negeri Sabah telah menyediakan peruntukan sebanyak RM 679.85 juta untuk menangani isu air di Sabah. Namun begitu, agenda penyelesaian isu air di Sabah memerlukan jumlah dana yang besar.

27.      Pada Mei 2023, semasa Persidangan Dewan Undangan Negeri (DUN) Sabah, Timbalan Ketua Menteri Sabah telah memaklumkan bahawa dana sejumlah RM 18.37 billion di perlukan bagi menyediakan perkhidmatan bekalan air yang efisyen di Sabah oleh Jabatan Air Negeri Sabah (JANS).

28.      Maka, adalah jelas isu air di Sabah tidak mudah dan cepat untuk di selesaikan memandangkan dana yang besar di perlukan. Sebagai contoh: Berdasarkan jumlah dana RM 18.37 billion yang di perlukan tersebut, sekiranya Kerajaan Malaysia dan Kerajaan Sabah membelanjakan RM 1 billion setahun, isu air di Sabah hanya dapat di selesaikan dalam tempoh hampir 20 tahun.

Tempoh masa tersebut mungkin lebih lama jika mengambil kira faktor kos penyelenggaraan tahunan untuk aset air di seluruh Sabah.

29.      Sudah pasti tempoh masa tersebut akan bertambah lama lagi dengan isu-isu yang telah di laporkan oleh LKAN 2/2024. Amat malang sekali, dengan dana yang sudah tersedia, projek-projek berkenaan pula tidak dapat dilaksanakan dengan baik, mengikut tempoh masa yang di tetapkan.